Nghề dệt thổ cẩm truyền thống ở Ba Bể vốn đã tồn tại từ rất lâu đời, mang đậm nét văn hóa đặc sắc của người Tày bản địa. Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội nghề dệt thổ cẩm truyền thống đang có nguy cơ bị mai một. Vì vậy, bảo tồn và phát triển nghề dệt thủ công truyền thống đang là vấn đề đặt ra...
Nét văn hóa đặc trưng của người Tày
Thôn Pác Ngòi, xã Nam Mẫu vốn là một địa danh nổi tiếng bởi cảnh đẹp nên thơ với những con người chân thật, hồn hậu và những nét văn hóa riêng vốn có của mình, trong đó không thể không nhắc đến nghề dệt thổ cẩm. Đối với người Tày ở Nam Mẫu, nghề dệt thủ công truyền thống có vai trò rất quan trọng trong đời sống kinh tế cũng như đời sống văn hóa.
 |
| Công đoạn kéo dàn sợi (au húc) trước khi dệt vải. Đối với người Tày ở Ba Bể trước khi thực hiện công đoạn dàn sợi dưới gầm sàn thường chọn ngày lành tháng tốt mới thực hiện việc dàn sợi. Khi dàn sợi dệt vải thì phải làm xong dứt điểm trong ngày là tốt nhất, ít khi để sợi nối dở qua đêm. |
Theo bà Triệu Thị Dung ở thôn Pác Ngòi thì từ bao đời nay, trải qua rất nhiều vất vả, nhọc nhằn thì nghề dệt thủ công truyền thống này vẫn luôn được những lớp người cao tuổi như bà trân trọng, gìn giữ. Bà Dung cho biết: Nghề dệt thổ cẩm này được truyền từ đời ông bà thời xưa rồi, trước phải làm cái này thì mình mới có cái ăn cái mặc để dùng hàng ngày. Nghề dệt của người Tày mình cũng dễ thôi, không như ở chỗ khác, chỉ có cái làm mặt địu mặt chăn là hơi lâu thôi. Nếu làm vải bình thường, vải trơn thì cũng dễ.
Sản phẩm dệt của người Tày rất phong phú, đa dạng. Ngoài mang yếu tố vật chất thì sản phẩm dệt còn mang yếu tố tinh thần và tâm linh sâu sắc. Trước đây, người Tày dệt các sản phẩm để làm của hồi môn cho con gái khi về nhà chồng, để trao đổi theo phương thức vật đổi vật, phụ thêm cho kinh tế gia đình và phục vụ nhu cầu sử dụng trong gia đình, trong hoạt động văn hóa đời sống như: Trang phục, màn, vỏ chăn, rèm cửa, địu trẻ con, túi nải, giầy vải... những sản phẩm này gắn bó với họ từ thuở lọt lòng đến khi từ giã cõi đời. Từ xa xưa, nghề dệt thổ cẩm đã giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần và tình cảm của người Tày vùng hồ Ba Bể. Cùng với định hướng phát triển du lịch của địa phương, các sản phẩm dệt là một trong những mặt hàng được nhiều khách du lịch đến Ba Bể yêu thích.
Hình ảnh người phụ nữ ngồi bên khung cửi dệt vải đã rất quen thuộc, gần gũi trong đời sống của người Tày. Vì nhiều nguyên nhân khác nhau, nghề dệt thủ công truyền thống hiện vẫn tồn tại nhưng có một số biến đổi trong nguyên liệu dệt, cơ cấu sản phẩm dệt. Trước đây, phần lớn các gia đình đều tự trồng bông, kéo sợi, dệt vải. Ngày nay, nghề trồng bông, kéo sợi không còn nhiều, sợi bông được thay thế bằng sợi công nghiệp vì dễ dệt hơn, giá cả không cao, không tốn nhiều thời gian, công đoạn, người phụ nữ đỡ vất vả hơn. Trước đây, sợi màu được tạo ra từ các cây vỏ cứng nhưng hiện nay một phần được thay thế bằng thuốc nhuộm công nghiệp hoặc sợi len màu bán sẵn ngoài thị trường.
Đồng chí Nguyễn Thị Hằng- Chủ tịch UBND xã Nam Mẫu cho biết: Nghề dệt thổ cẩm ở địa phương mang giá trị bản săc văn hóa của dân tộc Tày, hiện nay ở xã Nam Mẫu, những làng và thôn bản ở vùng thấp vẫn còn một số gia đình giữ được truyền thống dệt vải từ xưa đến giờ nhưng cũng còn rất ít.
Để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người sử dụng, hiện các sản phẩm dệt phong phú hơn rất nhiều. Ngoài những sản phẩm truyền thống như: Trang phục, vỏ chăn, màn, tay nải... còn có những sản phẩm mới được nhiều người ưa thích như: Túi xách, ví, mũ, túi đựng điện thoại... với nhiều màu sắc, hoa văn khác nhau. Như vậy, người dệt đã biết kết hợp nguyên liệu dệt công nghiệp với nguyên liệu dệt thủ công truyền thống để tạo ra nhiều sản phẩm độc đáo, màu sắc phù hợp với thị hiếu thẩm mỹ của cộng đồng.
Với vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế gia đình, là sản phẩm hàng hóa được định hướng gắn với việc phát triển du lịch của địa phương, bởi vậy việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị nghề dệt thủ công truyền thống tại địa phương là rất quan trọng và cần thiết.
Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể
Hiện nay, các sản phẩm du lịch ở địa phương đang phát triển mạnh mẽ, do đó nghề dệt thủ công truyền thống được quan tâm, chú trọng hơn. Các sản phẩm dệt thủ công truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, vừa trở thành sản phẩm hàng hóa bán ra thị trường tăng thêm thu nhập cho người dân. Tại bản văn hóa du lịch cộng đồng của người Tày, khách du lịch được tận mắt chứng kiến những người phụ nữ cần mẫn bên khung cửi dệt vải, mua các sản phẩm dệt thủ công yêu thích để làm quà lưu niệm. Tuy nhiên, sản phẩm dệt phục vụ nhu cầu khách du lịch mới chỉ có ở thôn Pác Ngòi, xã Nam Mẫu, huyện Ba Bể.
 |
| Phụ nữ dân tộc Tày bên khung cửi dệt vải |
Hiện nay tại nhiều địa phương trong tỉnh nghề dệt thủ công truyền thống không còn duy trì. Số lượng các nghệ nhân cũng rất ít, phần lớn đều đã cao tuổi, nên gặp nhiều khó khăn trong quá trình truyền dạy lại nghề cho con cháu. Đa số thế hệ trẻ, con em của đồng bào dân tộc Tày chưa nhận thức rõ được gía trị văn hóa truyền thống quý báu của nghề dệt thủ công truyền thống nên hầu như không biết và không quan tâm đến nghề dệt, số lượng người theo học và thực hành nghề không nhiều. Đồng thời, mẫu mã, hoa văn, màu sắc của các sản phẩm dệt thủ công chưa thực sự phong phú, đa dạng nên chưa đáp ứng được thị hiếu của người sử dụng.
Để gìn giữ và phát huy vốn văn hóa truyền thống của nghề dệt thủ công truyền thống, cấp uỷ, chính quyền và các cơ quan chức năng ở địa phương đã có nhiều chủ trương, chính sách cụ thể như đầu tư kinh phí, triển khai nhiều dự án nhằm bảo tồn nghề dệt như: Dự án PAD về đào tạo lớp học dệt thủ công truyền thống; Dự án bảo tồn làng văn hóa thôn Pác Ngòi, xã Nam Mẫu, huyện Ba Bể; đồng thời mở các lớp đào tạo nghề dệt thổ cẩm cho các học viên là chị em phụ nữ tham gia; tích cực tuyên truyền, quảng bá, giới thiệu sản phẩm dệt tới du khách trên các phương tiện thông tin đại chúng, qua các cuộc trưng bày, triển lãm ... Động viên, khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy lại nghề cho thế hệ trẻ; tăng cường giáo dục, nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa truyền thống quý báu của nghề dệt thủ công truyền thống cho thế hệ trẻ.
Nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Tày Bắc Kạn đã được Bộ VHTT&DL công nhận là di sản văn hóa phi vật thể. Cùng với việc mở các lớp đào tạo nghề, phát triển các làng nghề gắn với phát triển du lịch, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Bắc Kạn đã có những biện pháp cụ thể như khuyến khích người dân trồng bông, sử dụng nguồn nguyên liệu truyền thống; có chính sách hỗ trợ để cải tiến khung dệt, giúp người sản xuất tiếp cận kỹ thuật mới để nâng cao năng xuất và chất lượng của sản phẩm dệt, đáp ứng nhu cầu của người sử dụng. Triển khai các chương trình, dự án nhằm bảo tồn nghề dệt như: mở lớp dạy nghề dệt thủ công tại địa phương; dự án bảo tồn làng văn hóa truyền thống, trong đó có nhà trưng bày sản phẩm văn hóa dân tộc của địa phương, giới thiệu, quảng bá sản phẩm dệt gắn với phát triển du lịch tại địa phương... Tổ chức các lễ hội truyền thống, thành lập các đội văn nghệ trong đó sử dụng trang phục dân tộc khi biểu diễn các tiết mục văn hóa, văn nghệ; xây dựng kế hoạch, tổ chức các cuộc thi về nghề dệt, tôn vinh sản phẩm dệt sáng tạo tại địa phương. Đồng thời, tăng cường công tác quảng bá, giới thiệu các sản phẩm dệt gắn với cơ chế, chính sách phát triển du lịch của địa phương thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, các cuộc trưng bày triển lãm... Những chiếc túi dệt thủ công có thêu dòng chữ “Du lịch Hồ Ba Bể” sẽ là những món quà lưu niệm đặc biệt đầy ý nghĩa đối với mỗi du khách khi đến với Bắc Kạn.
Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa di sản nghề dệt thủ công truyền thống không chỉ góp phần gìn giữ biểu tượng văn hóa cổ truyền của người Tày mà còn có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược phát triển du lịch tại địa phương, đồng thời giúp giải quyết việc làm, tăng thu nhập nâng cao đời sống, xóa đói, giảm nghèo cho người dân địa phương./.
Phạm Ngân
