Những âm thanh rung lên từ cây đàn tính, câu hát sli lượn đến say lòng của nàng then, những khúc hát ngân nga, hay tiếng xóc nhạc từ ông Then, bà Tày… như một chất xúc tác đã ngấm vào tâm hồn ông Ma Văn Vịnh. Từ đó nghệ nhân này dành nhiều năm tìm hiểu, nghiên cứu và cống hiến cho nghệ thuật Then Tày Bắc Kạn.
 |
| Ông Ma Văn Vịnh bên những chiếc đàn tính do mình chế tạo. |
Yêu tiếng then từ ngày thơ bé
Trong giới nghệ sỹ, làng then ở Bắc Kạn không còn ai xa lạ với nghệ nhân Ma văn Vịnh, tuy không phải là người hay xuất hiện trên sân khấu nhưng người ta ngưỡng mộ, tâm đắc với tài sáng tác, sưu tầm cho nghệ thuật Then Tày Bắc Kạn của ông. Để tìm hiểu về ông cũng như những giá trị nghệ thuật Then Tày, chúng tôi đã về nơi ông đang sinh sống- thôn Phiêng Dường, xã Yên Cư, huyện Chợ Mới.
Trong ngôi nhà ông ở có treo rất nhiều chiếc đàn tính. Bên bàn uống nước, ông Vịnh đã bộc bạch say sưa về hành trình đến với then. Ông kể lại rằng, ngày còn nhỏ khi bị ốm đau, gia đình hay mời thầy then về để làm lễ giải hạn. Do là một thành viên hiếm muộn nên theo tục lệ, đến 13 tuổi gia đình phải thường xuyên đi bán then, giả lễ để sau này mới khỏe mạnh. Cũng từ hoàn cảnh như vậy nên những câu hát then quen thuộc của thầy then đã ngấm vào ông lúc nào không hay. Đặc biệt khi trong bản làng gia đình nào tổ chức giải hạn, cầu mùa… hay tổ chức cấp sắc là chàng trai Vịnh liền đến thưởng thức, ngâm nga, đung đưa theo điệu then.
Xây dựng nên những tài liệu nghiên cứu Then Tày quý giá
Không sống bằng nghề Then cũng không phải là một thầy then nhưng những làn điệu then của núi rừng quê hương đã ngấm vào máu thịt của ông từ ngày còn bé thơ. Có thể nói ông là một trong những người rất am hiểu về nghệ thuật Then Tày. Theo ông Vịnh thì trong then có 3 mảng lớn, trong đó khoảng 100 bài chủ yếu hát trong các ngày lễ hội lẩu then do các thầy then có tên tuổi hát nhằm cấp chức sắc công nhận lễ lên chức cho thầy then. Các bài hát phổ biến ở mảng này như: “Thấu quan nạn”, “Tức bja”, “Tình tựu”... Còn mảng thứ hai khi đã trở thành nghệ nhân then có nghĩa đã được cấp sắc- từ đây thầy then có thể đi cúng lễ chữa bệnh, đi cứu dân độ thế, đây được gọi là mảng then cúng lễ, thể loại này cũng có tới 100 bài. Mảng Then thứ 3 là then hát chơi, dòng then này được hát nhằm giải trí, giúp cho không khí thêm vui vẻ, đầm ấm, điển hình những bài “Con cò”, “Pu cây”, “Tua ngảy” ...
Việc am hiểu về nghệ thuật Then của người Tày Bắc Kạn mà ông Vịnh có được như ngày hôm nay là sự cóp nhặt, nghiên cứu, tìm tòi suốt hơn hai chục năm qua. Dù từng là thầy giáo tiểu học nhưng bản thân ông Vịnh lại có niềm đam mê đến cháy lòng với nghệ thuật then. Đến nay ông đã sưu tầm, sáng tác được hàng trăm tác phẩm, trong đó điển hình nhất là cuốn sách viết về làn điệu “Lượt thương” với những giai điệu ngọt ngào, êm đềm. Đây là công trình nghiên cứu riêng mà ông đã mất thời gian 6 năm đề tìm hiểu, viết với mục đích là giới thiệu về những bài hát, đặt ra vấn đề bảo tồn, gìn giữ. Hay cuốn sách viết về văn hóa tín ngưỡng Tày “Mo pàn, Cáo dộ”, đây cũng là cuốn mà ông rất tâm đắc với thời gian tìm hiểu, viết mất 16 năm. Ngoài ra ông còn viết được 2 cuốn sách về Then cúng lễ. Đặc biệt sau khi tỉnh phát động cuộc thi viết về đề tài xây dựng nông thôn mới, ông đã sáng tác được khoảng 20 bài theo thể loại đồng dao để dự thi như “Hom hương chè tuyết”, “Đường lên đèo Bình Văn”, “Yên Cư đây mjạc” …
Trăn trở với con đường Then
Không chỉ am hiểu về Then ở phạm vi hát, sáng tác, sưu tầm, chơi đàn… mà ông còn có thể chế tạo được chiếc đàn tính 2 dây, theo ông hát phải đi liền với đàn thì mới trọn vẹn. Mân mê cây đàn tính trên tay, ông giải thích “Một chiếc đàn tính tốt thứ nhất phải chọn được quả bầu già, không bị ruồi đục để âm thanh vang; mặt đàn phải bằng gỗ vông, cần thì gỗ gì cũng được nhưng nếu làm bằng gỗ quế sẽ tốt hơn”. Hầu hết những nguyên liệu làm đàn ông Vịnh đều tự trồng lấy hoặc mua, tìm thêm ở ngoài. Sản phẩm đàn tính do ông làm ra đã được nhiều người sử dụng trong các dịp biểu diễn hát then, triển lãm hội chợ...
 |
| Tiết mục "Mời phò mã, thái tử" do ông Vịnh làm đạo diễn đã được đánh giá cao tại Liên hoan nghệ thuật hát Then, đàn Tính toàn quốc lần thứ III tại Bắc Kạn. |
Là người có nhiều sáng tác cũng như nghiên cứu về Then nên trong sự kiện Liên hoan Nghệ thuật hát Then, đàn Tính toàn quốc lần thứ III năm 2009, tác phẩm do ông đạo diễn “Mời phò mã, thái tử” do các thầy Then ở Yên Cư, Yên Hân biểu diễn đã được đánh giá cao tại sự kiện này. Ông còn được giải B tham gia sưu tầm, sáng tác do Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tổ chức, nhiều tác phẩm của ông còn được phát sóng trên Đài phát thanh trung ương, của tỉnh…
Sau khi tham gia thành công ở Hội thi Hát then toàn quốc lần thứ III ông đã được nhạc sỹ Lương Nguyên gợi ý việc thành lập CLB hát then nhằm giúp cho tỉnh nhà lưu giữa và bảo tồn những làn điệu Then tày Bắc Kạn. Sau khi tham khảo ngành Văn hóa cũng như địa phương đến năm 2009 ông đã thành lập CLB hát Then Bản Tinh với hơn 15 hội viên do ông làm chủ nhiệm. Tuy nhiên theo ông Vịnh thì then hiện nay chưa được quan tâm nhiều, ông Vịnh tâm sự: “Đã nhiều lần đề xuất lên ngành Văn hóa tỉnh xem xét vấn đề bảo tồn nghệ thuật Then hay cho khôi phục lại lễ hội lồng tồng truyền thống… tuy nhiên nhiều sáng kiến đưa ra vẫn chưa được cấp trên để tâm”.
Ông còn nói thế hệ trẻ ngày nay dường như không mặn mà với then, không mấy ai muốn học để kế cận; CLB hát then Bản Tinh ra đời là nhằm kêu gọi mọi người yêu then tày đến để học tập, học hát nhưng do thiếu kinh phí nên những lớp đào tạo như vậy không thu hút được nhiều người.
Tâm huyết với Then, ông Ma Văn Vịnh là một trong số những nghệ nhân tiêu biểu, đang tích cực bảo tồn, gìn giữ những giá trị đặc sắc của Then Tày Bắc Kạn./.
T.Trang
